Psikoterapi literatüründe karşımıza çıkan şemalardan biri olan haklılık şeması, kabaca bireyin kendisini ötekilerden üstün gördüğü bir düşünme şekline tekabül eder. Burada kişi kendi istek ve ihtiyaçlarının ötekilerin önüne koyarak ayrıcalık talebinde bulunur. Haklılık şeması nedir sorusuna detaylıca yanıt verdiğimiz bu yazıda, bu şemanın yapısını ve etkilerini inceleyeceğiz.
Haklılık şeması bilhassa narsistik özellikler sergileyen bireylerde daha sık görülebilir ve kişinin yaşamının farklı alanlarını etkileyebilir. Sosyal ilişkiler, iş yaşamı ve kişinin kendisi ile kurduğu ilişki bu şema tarafından etkilenir. Kişi kendisini diğer insanlara kıyasla daha haklı, daha değerli ya da daha ayrıcalıklı görebilir, bu nedenle de empati yoksunluğu, otoriteye isyan veya manipülatif davranışlar sergileme gözlemlenebilir.
Haklılık Şeması Nedir?
Bu şemada kişi, ötekilerin haklarını, düşünce ya da istekler ve ihtiyaçlarını önemsemeyerek kendi isteklerine öncelik verir. Haklılık şeması nedir ve neleri etkiler diye bakarsak, bu kendini önceleme halinin kişinin kendisini herkesten üstün hissetmesine yol açtığını söyleyebiliriz. Burada kişi kendisini diğer insanlardan üstün hissederek kuralların kendisine işlemeyeceği algısına sahip olur ve kendisine karşı devamlı olarak ayrıcalıklı yaklaşımlar bekler. Üstünlük duygusu ve ayrıcalık beklentisi neticesinde de birey, hata yaptığında bunu kabullenmek istemez, başkalarını suçlayabilir ve eleştirileri kabul etmeme eğilimi sergileyebilir.
Haklılık ve Üstünlük Şeması Nasıl Ortaya Çıkar?
Haklılık ve üstünlük şemasının ortaya çıkışı pek çok psikolojik durum gibi çocukluk yıllarına dayanır. Çocukluk yıllarındaki aile içi dinamikler ve bulunulan sosyal çevre bu şemanın şekillenmesine neden olur. Eğer kişi çocukken çok fazla şımartıldıysa ya da ayrıcalıklı şekilde yetiştirildiyse, öteki insanların sınırlarını ya da ihtiyaçlarını algılamayı ve bunlara değer vermeyi öğrenmekte güçlük çeker. Ek olarak fazla eleştirel veya otoriter ebeveynlere sahip kişiler de bu otorite ve eleştiri fazlalığıyla baş edebilmek ve kendilerini savunabilmek adına bu şemayı geliştirebilirler. “Haklılık şeması nedir ve neden ortaya çıkar?” sorusuna verebileceğimiz bir başka yanıt da duygusal yoksunluk ya da kusurluluk gibi öteki şemalara karşı karşıt saldırı veya aşırı telafi biçiminde geliştirilerek ortaya çıkabileceğidir.
Geliştirdiğimiz pek çok davranış kalıbının kökü çocukluk yıllarımızdadır. Haklılık şemasının kökleri de çoğunlukla çocukluk yıllarımızdaki deneyimlerdedir. Bazılarına bakalım:
Fazla şımartılma ve sınır koyulmaması
Çocukken aşırı şımartılan bireyler, sınırları tanımayı öğrenmekte güçlük yaşarlar ve yetişkin olduklarında da başkalarının sınırlarını göremezler.
Disiplin eksikliği
Eğer çocuk disiplinsiz ve sınır koyulmadan büyütüldüyse, başka insanların haklarına saygı duymayı öğrenemeyebilir ve bu da yetişkinlikte kendisini öncelemesine sebep olabilir.
Rol modeller
Çocukluk sürecinde sahip olunan rol modellerden öğrenilen davranışlar da bir etmen olabilir. Eğer ebeveynlerde narsistik yapı varsa, çocukta haklılık şeması gelişmesi ihtimali artar.
Duygusal olarak ihmal edilme ya da travma
Çocukken ihmal edilen, yeterli sevgi ya da ilgiyi alamayan çocuklar kendilerini korumak ve savunmak adına bu şemayı geliştirebilir, kendi isteklerini fazlaca önemser hale gelebilirler.
Haklılık Şemasının Belirtileri Nelerdir?
Haklılık şeması nedir ve belirtileri nelerdir diye incelersek, aşağıdaki bazı belirtilerden bahsedebiliriz.
Diğer insanların duygularına karşı duyarsız olma
Haklılık şeması gelişmişse kişi başka insanların istek ve ihtiyaçlarına karşı duyarsız olacaktır. Kendi isteklerini önceleyerek ötekilerin sınırlarını yahut rahatsız oldukları konuları algılamakta güçlük çekerler.
Sınırlar ile kuralları dikkate almama
Haklılık şeması taşıyan kişiler sosyal kurallara, normlara veya başkalarının sınırlarına riayet etmekte güçlük çekerler, hatta bunu gereksiz bularak kendilerine haksızlık ediliyormuş gibi bir hisse kapılırlar. Burada bireyler, kendi kurallarını koyma isteği ile beraber kendi kurallarını dayatmak da isteyebilir.
Üstünlük algısı ile beraber aşırı özgüven
Bu şemada, birey kendisini öteki insanlardan daha değerli, daha özel olarak okur. Dolayısıyla da başka insanların ortaya koyduğu fikirleri ya da başkalarının duygularını küçümseyebilirler.
Otoriteye karşı direnç ve inatçılık
Haklılık şemasında kişi otorite figürlerine karşı çıkma, koyulan kurallara direnç gösterme ve kendi istediğini yapma yönelimindedir. Bilhassa otoriteye karşı isyan ya da rekabet duyguları içerisine girmesi mümkündür.
İlişki içerisindeki bencil tutumlar
Kişi kendisini öncelediğinden romantik, iş ya da aile ilişkilerinde de kendi ihtiyaçlarını ön plana alarak diğer insanların fedakârlık yapması beklentisi taşır. Bu tek taraflı beklenti elbette ilişkilerde çatışma ve huzursuzluk yaratır.
Haklılık Şeması İlişkilerde Nasıl Görülür?
Haklılık şeması ilişkilerde, bireydeki empati yoksunluğu ya da yetersizliği nedeniyle de karşıdakinin haklarını gözetmemesi sebebiyle de sorunlara yol açar. Kişi empatideki yetersizlik sebebiyle ötekilerin duygusal ihtiyaçlarını okuyamaz, anlayamaz. Dolayısıyla ister romantik ilişki olsun ister aile ya da iş veya okul içi ilişkiler olsun kişi tam anlamıyla sağlıklı ilişki kurmakta güçlük yaşar.
Haklılık şemasına sahip kişi, başkaları tarafından bencil ya da zorlayıcı bir karakter olarak algılanır. Kendine düşkün biriyle ilişki kurmak zor olduğundan zaman içerisinde insanlar bu kişilerle yakınlık kurmaktan kaçınmaya başlar ve bu da bireyin yalnızlaşmasına yol açar.
Haklılık Şeması Empatiyi Nasıl Etkileyebilir?
Haklılık şeması nedir ve empati üzerindeki etkisi nedir diye baktığımızda, bu şemanın bireyde empati eksikliği ya da noksanlığı yarattığını görürüz. Kişi devamlı olarak kendi istek ve ihtiyaçlarını önceler ve başkalarınınkileri geri plana atma eğilimi sergiler. Dolayısıyla haklılık şeması geliştirmiş bireylerin empati kurmakta güçlük yaşadığı net bir şekilde söylenebilir.
Haklılık Şeması ile Narsisistik Özellikler Arasında Nasıl Bir İlişki Vardır?
Narsistik özellikler sergileyen kişilerde haklılık şemasını görme ihtimalimiz daha fazladır. Zira narsist birey, kendisine her şeyi hak gören, bencil ve ötekileri küçümseyen bir tavırla davranır. Öteki insanların duygularını okuma kabiliyetleri düşük olan narsistler, bu anlamda haklılık şeması geliştirmiş kişilere benzerdir. Narsistik özelliklere şema açısından yaklaşınca gördüğümüz kusurluluk ya da duygusal yoksunluk şemalarına karşı geliştirilen haklılık şemasından söz etmek mümkündür. Aslında haklılık şemasının narsistik kişilik bozukluğunda ana unsurlardan olduğunu söyleyebiliriz ancak her şema taşıyıcısı narsist olmayabilir.
Haklılık Şemasında Teslim Olma, Kaçınma ve Aşırı Telafi Nedir?
Haklılık şemasında teslim olma istediklerini elde edebilmek adına başkalarını zorlayıcı davranışlar sergileme, böbürlenme ya da bencil tavırlar sergileme şeklinde seyreder. Kaçınma ise kişi kendisini üstün gördüğü için sıradan biri olacağı ya da öne çıkamayacağı durumlardan kaçınması şeklinde görülür. Haklılık şemasında aşırı telafi ise kişinin bencilliğini telafi etmek adına mesela gösterişli hediyeler vermesi ya da başkalarının ihtiyaçlarıyla çok fazla ilgilenmesi olarak görülebilir.
Haklılık Şeması İş ve Sosyal Yaşamı Nasıl Etkileyebilir?
Haklılık şeması iş hayatını nasıl etkiler ve haklılık şeması nedir sorularını yanıtladığımız bu yazıda, bu şemaya sahip kişilerin diğer ilişkilerinde olduğu gibi iş yaşamında da zorluklar yaşadığını söyleyebiliriz. Kişi iş hayatında iş birliği yapmakta zorlanır, otoriteyle çatışır ve mevcut kurallara riayet etmekte güçlük çeker. Haliyle bu durum bireyin iş hayatındaki başarısını etkileyerek profesyonel gelişiminin önünde bir engel teşkil eder.
Haklılık Şeması Fark Edildiğinde Ne Yapılabilir?
Haklılık şeması fark edildiğinde bir uzman desteği almak akıllıca olacaktır. Şema terapi bu şema ile çalışmak için uygun bir yöntemdir. Öteki terapi yöntemleri ise bilişsel davranışçı terapi, empati geliştirme çalışmaları ve farkındalık ile sosyal beceri eğitimi olarak sıralanabilir.
Şema Terapide Haklılık Şemasıyla Nasıl Çalışılır?
Haklılık şeması nedir diye detaylı bir inceleme yaptığımız bu yazımızda, şema terapinin bu şema ile nasıl çalıştığına bakalım. Şema terapi, haklılık şemasının tedavi edilmesi için kullanılan en etkili terapi yöntemlerinden biri sayılır. Bu terapi biçiminde, kişinin sahip olduğu şemaya dair anlayış geliştirmesi hedeflenir, kökenini anlaması sağlanır. Buna ek olarak farklı düşünme ve davranma şekillerine bakılır ve kişiye bunlar da öğretilir. Şema terapide bir başka hedef d bireyin başka insanların istek ve ihtiyaçlarını fark ederek empati duygusunu geliştirmesidir. Kendinizde ya da bir yakınızda haklılık şeması olduğunu düşünüyorsanız, profesyonel destek almak adına Adana psikolog randevusu için bize ulaşın.
Sıkça Sorulan Sorular
Haklılık şeması nedir?
Haklılık şeması, kişinin kendi ihtiyaç ve isteklerini ötekilerden üstün tuttuğu ve kendisine daha ayrıcalıklı davranılmasına dair beklenti taşıdığı bir şema türüdür.
Haklılık şeması nasıl anlaşılır?
Kişi başkalarının duygularına duyarsızdır, empati duygusu eksiktir, kural ve sınırları göz önünde bulunduramaz, kurallara riayet etmek istemez, fazla özgüven ve üstünlük duygusuna sahiptir ve ilişkilerinde bencil tavırlar sergiler.
Haklılık şeması neden oluşur?
Haklılık şeması çocukluk döneminde ilgi ve sevgi eksikliği yaşamış olan ya da fazlaca eleştirilmiş veya şımartılarak büyütülmüş bireylerde görülebilir.
Haklılık şeması narsisizm midir?
Haklılık şeması narsistik kişilik bozukluğu tanısı olan bireylerde mevcuttur ancak her haklılık şeması geliştirmiş kişi narsist değildir.
Haklılık şeması ilişkileri nasıl etkiler?
Bu şema ilişkilerde bencil tavırlar, kendini önceleme, karşıdakinden fedakârlık bekleyerek ona karşı empati sergileyememe gibi nedenlerle huzursuzluk yaratır ve ilişkilerde zorlayıcılık ve yıpratıcılık mevcuttur.
Haklılık şeması değişebilir mi?
Evet, haklılık şeması değişebilir. Uzman desteği ve terapi sayesinde bu şemadan kurtulmak mümkündür.
İnternet sitemizde yer alan blog yazıları, kamuoyunu psikoloji ve ruh sağlığı konularında bilgilendirmek ve farkındalık oluşturmak amacıyla hazırlanmıştır. Paylaşılan içerikler genel niteliktedir; kişiye özel psikolojik değerlendirme, tanı, teşhis, psikoterapi veya tedavi yerine geçmez. Psikolojik veya duygusal sorunlar yaşıyorsanız, durumunuza uygun değerlendirme ve destek için bizimle iletişime geçin.