Bilişsel Çarpıtma Nedir? En Yaygın Düşünce Hataları ve Örnekleri

Bilişsel çarpıtma

Bazen zihnimiz bir olayı gerçekleştiği şeklinden farklı yorumlar, bu belirli bir seviyede herkeste görülebilir ve bir hastalık ya da hastalık belirtisi olarak ele alınmaz. Ancak sıklaşırsa kaygıyı, öz eleştiriyi ve olumsuz duyguları besleyerek kişinin yaşamını negatif yönde etkileyebilir. Bilişsel çarpıtma nedir? Bilişsel terapinin kurucusu Aaron Beck tarafından ortaya atılan ve sistematik düşünce hatalarını tanımlayan bir kavramdır.

Olaylar aslında oldukları halleriyle duygu ya da düşünce yaratmazlar, olaylara yüklediğimiz anlamlar onları bizler için şekillendirir. Olayları yorumlayış şeklimiz olayın rengini belirleyerek üzerimizde yaptığı etkiyi netleştirir.

Bilişsel Çarpıtma Nedir?

Bilişsel terapinin kurucusu Aaron T. Beck bu kavramı ortaya atmıştır ve onun öğrencisi David D. Burns de en çok karşılaşılan on versiyonunu listelemiştir. Bilişsel çarpıtma olayları yorumlayışımıza atıfta bulunur ve aslında gözlem olmaktan çok bir yorum olan algılarımıza tekabül eder.

Duygularımızı yaratan şeyler olayların objektif hali değil onlara yüklediğimiz anlamlardır. Örneğin bir iş toplantısında iki kişiye aynı yorumun yapıldığını varsayalım. Kişilerden biri eleştiriye karşı hassassa bunu negatif olarak alacak ve stres ya da kaygı yaşayacaktır. Öte yandan diğer kişi bunu gelişim için bir fırsat olarak okursa bu ger bildirim onun için olumsuz değil olumlu algılanacaktır. İşte bu fark otomatik düşünce biçimimizden kaynaklanır. Yani hızlı ve sorgulamadan kabul ettiğimiz ve birçok durumda farkına dahi varmadığımız içsel yorumlarımız bilişsel çarpıtmaya yol açabilir.

Arkasındaki karatahtada karmakarışık çizgiler, soru işaretleri ve ampul çizimleri bulunan, parmaklarını şakaklarına bastırmış düşünceli adam
Bilişsel çarpıtmalar, zihnin sorgulamadan kabul ettiği otomatik yorumlarla olayları olduğundan farklı algılamasına yol açabilir.

Bilişsel Çarpıtmalar Neden Oluşur?

Zihin devamlı olarak karşılaştığı bilgileri alıp işler ve her karşılaştığı yeni bilgide sıfırdan inceleme ve analiz yapmak yerine geçmiş düşünce kalıplarını kullanarak bu bilgileri ele alır. Aslında bu çoğu durumda olumlu bir şeydir ve zihnimiz bu kalıpları işe yarar bulduğu için otomatik biçimde kullanmaya girişir. Fakat bazı durumlarda zihindeki bu kalıplar sistematik biçimde yanılgıya düşebilir.

Bilişsel çarpıtma nedir diye bakıp anladığımıza göre sebeplerine bir göz atalım. Bilişsel çarpıtmaya yol açan bazı unsurları sıralayacak olursak:

Erken dönem deneyimlerinin etkisi bilişsel çarpıtmaya yol açabilir.

Burada, pek çok psikolojik sorunda gördüğümüz gibi yine kişinin bebeklik ve çocukluk dönemindeki deneyimlerine bakmak gerekir. Kişi eğer yoğun eleştiriye maruz kaldığı bir ortamda büyüdüyse, zihnin işleyişi pek çok şeyi eleştiri olarak okumaya alışır ve tarafsız bir yorumu dahi olumsuz bir eleştiri olarak algılama olasılığı belirir.

Duygusal yoğunluk yaşanan anlar bilişsel çarpıtma için zemin hazırlayabilir.

Kişi kaygı, üzüntü ya da öfke gibi negatif duyguları yoğun olarak deneyimlediği bir süreçten geçiyorsa, bilişsel çarpıtma yapmaya daha yatkın olacaktır.

Yorgunluk ya da uykusuzluk yaşanan bir dönemde bilişsel çarpıtma yapma ihtimali artar.

Eğer uykusuzluğun ya da yorgunluğun fazlaca yaşandığı bir süreçteyse, beyin enerji harcamamak adına kısayollara yani bilişsel kalıplara başvuracaktır. Bu yüzden mevcut deneyimi etraflıca incelemeyecek ve tanıdık kalıplara yönelerek yanlış yorumlamaya yönelebilecektir, yani bilişsel çarpıtma yapmaya daha meyilli olacaktır.

Olumsuzluk yanlılığı bilişsel çarpıtma için zemin sunar.

Evrimsel olarak beynimizin işleyişi bizi tehditlerden korumaya çalışacak şekilde işler ve bu sebeple de olumsuz bilgileri daha kuvvetli olarak alır. Beynin bu eğilimi sebebiyle de bilişsel çarpıtma ihtimalinin arttığını söyleyebiliriz.

Bilişsel çarpıtma nedir sorusunu yanıtlayarak nedenlerine baktık ancak not etmeliyiz ki yukarıda bahsi geçen nedenlerden kaynaklı bilişsel çarpıtmalar bir eksiklik ya da zayıflık olarak ele alınmamalıdır. Bunları fark ederek hayatımızın hangi alanlarında ya da hangi konularda otomatik pilotta yaşadığımızı anlamak, daha iyi bir düşünce sistemi ve daha iyi bir yaşam için önemlidir.

Ya Hep Ya Hiç Düşüncesi Nedir?

Ya hep ya hiç düşüncesini olayları siyah ya da beyaz olarak keskin biçimde kategorize etme eğilimi olarak anlayabiliriz. Karşılaşılan bir durum karşısında kişi, aradaki olasılıkları eleyerek ya siyah ya beyaz şeklinde iki uca dayanan çıkarımlarda bulunur. Bu bilişsel çarpıtma şekli mükemmeliyetçilikle birlikte en çok karşılaşılan çarpıtma şekillerinden biridir. Mesela bir kişinin spor planı uygulamaya başladığını düşünelim ve herhangi bir sebepten o günkü egzersiz rutinini gerçekleştiremediğini varsayalım. Burada sadece bir günlük rutin aksamasıyla birey her şeyi mahvettiğini, emeklerinin tamamen boşa gittiğini düşünüyor ve olumsuz bir ruh haline giriyorsa burada ya hep ya hiç düşüncesinden söz edebiliriz.

Oysa ya hep ya hiç mantığı yaşamın pek çok alanında karşılığı olmayan ve başka olasılıkları görmemizi engelleyerek, motivasyon düşüşüne yol açan bir düşünce şeklidir. Yukarıdaki örnekte başka bir düşünme biçimi de kişinin kendisini motive edecek şekilde “Sadece bir gün rutinimi aksattım ve emeklerim boşa gitmiş sayılmaz, yarın devam edeceğim” biçiminde düşünmesi olabilir. İşte iki uçta düşünmeye alışmış olan zihin bu olasılığı göremeyecek ve kişiyi demotive edecektir. Ne var ki bu düşünce kalıplarını değiştirmek mümkündür.

Felaketleştirme Nedir?

Bilişsel çarpıtma nedir ve bu çarpıtma biçimlerinden biri olan felaketleştirme ne anlama gelir diye bakarsak, burada büyütme ve küçültme eğiliminden söz edildiğini görürüz. Felaketleştirme, bir durumdaki olumsuz ihtimali en uç noktaya çekerek büyütürken kişinin kendi baş etme kapasitesini küçümseyerek küçültür.

Felaketleştirmeye örnek olarak kişinin bir iş yazışmasında yaptığı dil bilgisi hatasını fark etmesiyle tetiklenen düşünce zincirini verebiliriz. Bu durumda felaketleştirme yapan zihin basit bir hatayı uçlara çekerek kişinin işini dahi kaybedebileceği yanılgısını ortaya atar. Oysa başka bir seçenek de kişinin herkesin basit hatalar yapabileceğini düşünerek en fazla bir düzeltme metni yayınlaması ve sorunu bu şekilde çözmesi olabilir.

Burada felaketleştirme yapan kişi yoğun düzeyde kaygı yaşar. Bu düşünce zinciri çoğunlukla “ya …… olursa” kalıbıyla hareket eder ve her düşünce katmanında korku artar ve olumlu olasılıklarda düşme eğilimi görülür. Felaketleştirme yoğun kaygıya sahip bireylerdeki en temel bilişsel etmenlerden biri olarak ele alınabilir.

Aşırı Genelleme Nedir?

Aşırı genelleme, isminden de anlaşılabileceği üzere tek bir durum ya da olay baz alınarak bu hali sonsuza uzanacak bir kural olarak genelleme davranışıdır. Burada genellikle “hep”, “asla” ya da “hiçbir zaman” gibi genelleme zemini sunan sözcüklerin kullanıldığına şahit oluruz. Bu duruma bir örnek olarak başarısız bir romantik ilişki yaşayan kişinin sonraki tüm ilişkilerinin de biteceği ve her zaman yalnız kalacağına inanması durumu verilebilir. Oysa alternatif bir düşünce biçimi şu olabilir: “Bu defa olmamış olabilir ancak bu gelecekteki tüm ihtimalleri yok etmez.”

Bilişsel çarpıtma nedir diye inceledik, aşırı genellemenin nasıl gerçekleştiğine baktık. Şimdi de zihin okuma ve geleceği okumanın ne olduğuna ve nasıl gerçekleşebildiğine bakalım.

Zihin Okuma ve Geleceği Okuma Nedir?

Zihin okumada kişi yeterli ve gerekli kanıtlara sahip olmamasına rağmen, başkalarının ne düşündüğünü bildiği varsayımına sahiptir. Burada kişi karşıdaki kişinin zihninden geçenleri kesin olarak bildiği yanılgısıyla davranır ve çoğunlukla da olumsuz bir yorum yapma eğilimi taşır. Yaptığı bu yorum kendi bilişsel çarpıtmasının bir yanıtı olmasına ve doğru olmamasına karşın bunun doğru olduğu varsayımıyla davranarak tepkilerini buna göre belirler.

Bilişsel çarpıtma nedir, zihin okuma ve geleceği okuma nasıl ortaya çıkar? Bu bilişsel çarpıtma türünün ortaya çıkması, belirsizlik karşısında zihnin hızlı bir açıklama üretme eğilimine bağlıdır. Eğer kişinin özsaygısı düşükse, yoğun kaygı yaşıyorsa veya geçmiş deneyimleri olumsuzsa, başka insanların tepkilerini de olumsuz anlamda yorumlayarak buna göre davranması mümkün hale gelir. Buna birkaç örnek verecek olursak:

  • Mesajlarına geç cevap verilen birinin sevilmediğini ya da kendisine kızıldığını düşünmesi,
  • Kendisine gülümsenmediği için sevilmediği ya da beğenilmediği diye düşünmek,
  • Karşıdaki kişinin herhangi bir hareketi ya da bakışından sebeple kendisini eleştirdiği düşüncesine girmek gibi durumlar zihin okuma ve geleceği okuma durumlarına örnek olarak gösterilebilir.

Bunun değişmesi kişinin varsayımlarının farkında olmasıyla başlar. Zihnin otomatik varsayım kalıplarını fark ederek bunların alternatiflerini düşünmeye başlamak iyi bir yöntem olacaktır. Varsayımları çürüten durumları ele alarak bunların gerçekliğin kendisi değil sadece birer varsayım olduklarını anlamak da işlevseldir. Fakat bu süreçler bir hayli zorlayıcı olabileceği için bir profesyonelden destek almak da iyi bir çözümdür.

Olumluyu Küçümseme ve Zihinsel Filtre Nedir?

Olumluyu küçümseme ve zihinsel filtre, bir durumun içerdiği ayrıntılardan yalnızca olumsuz olana odaklanarak öteki yüzlerini görememe eğilimidir. Zihin olumsuzu filtreleyerek bir bilişsel çarpıtma yaratır ve olumlu tarafları görmez. Örneğin bir ortamda ortaya atılan fikrin çoğu kişinin takdirini kazanması ancak yalnızca bir kişi tarafından eleştirilmesi karşısında, bu tek olumsuz yoruma takılarak alınan övgüleri görmezden gelme davranışı, olumluyu küçümseme ve zihinsel filtre bilişsel çarpıtmasına bir örnektir.

Burada yine düşünce kalıbını değiştirmek için olumlu düşünceleri pekiştirmek yararlı olacaktır. Kişi, olumlu geri dönüşlere odaklanıp bunları düşünmeyi seçerek zihnini eğitme yoluna gidebilir.

Kişiselleştirme ve Suçlama Nasıl Görülür?

Bilişsel çarpıtma nedir diye baktık ve şimdi de bunun bir türü olan kişiselleştirme ve suçlamaya bakalım. Kişiselleştirme ve suçlama, kişinin kendi sorumluluğunda olmayan olaylarda sorumluluğu tamamen kendisine ya da bir başka kişiye yüklemesiyle karakterizedir. Burada olayın ya da durumun bütüncüllüğünden ziyade sorumluluk tekil kişilere atılır oysa gerçekte olaylar çok katmanlı ve aktörlü gerçekleşir.

Bilişsel Çarpıtmalar Duyguları ve Davranışları Nasıl Etkiler?

Bilişsel çarpıtma nedir ve nasıl etkiler yapar sorularına yanıt verelim. Bilişsel çarpıtmalar yaşam kalitesini ve psikolojik sağlığı direkt olarak etkiler. Olayların objektif şekilde değerlendirilmesinin önüne geçerek sağlıklı tepkileri engelleme özelliği sergileyen bu çarpıtmalar, depresyon, anksiyete ya da öfke gibi problemleri başlatabilir ya da sürdürülmesinde etkin rol oynayabilir.

Bilişsel çarpıtmalar duygusal yük yaratarak olumsuz duyguları perçinler ve kaygıyı artırır, kişinin öz saygısını ve güvenini zedeleyerek yetersizlik duygusu yaratabilir, başkalarına dair olumsuz varsayımlar nedeniyle sağlıklı ilişkiler kurulmasının önüne geçer ve olumsuzluklara fazla odaklanma nedeniyle sosyal kaçınma veya başarısızlık korkusu gibi durumlar yaratabilir ve kişinin potansiyelinin altında bir hayat yaşamasına sebep olabilir.

Bilişsel Çarpıtmalar Nasıl Fark Edilir ve Sorgulanır?

Masadaki renkli zeka küpünün arkasında elini başına dayamış, kâğıda not alan düşünceli adam
Kötü hissettiren anlarda akla gelen düşünceleri kâğıda dökmek, bunların hangi çarpıtma türüne girdiğini fark etmeyi kolaylaştırır.

Bilişsel çarpıtma nedir ve nasıl fark edilir diye incelediğimizde, öz farkındalığın artmasıyla bilişsel çarpıtmaların görünür olabileceğini söyleyebiliriz. Kötü hissettiğiniz bir anı inceleyin ve o an ne düşündüğünüzü yani duyguyu neyin tetiklediğini tespit edin. Düşüncelerinizi kâğıda dökün ve net bir şekilde bakın. Düşüncenizin yukarıdaki hangi çarpıtma kategorisine girdiğini belirleyin. Böylece yaşadığım bilişsel çarpıtma nedir diye sorarak bunu adlandırabilir ve değişim için bir adım atabilirsiniz.

Bilişsel Davranışçı Terapide Düşünce Hatalarıyla Nasıl Çalışılır?

Bilişsel davranışçı terapide çarpıtma kalıplarının tespit edilmesi birincil hedeftir. Buna ek olarak olumsuzluk yaratan bu düşünce kalıplarının sağlıklı düşünce kalıplarıyla yer değiştirilmesi hedeflenir. Zihinsel sağlık için böylesi kalıpları tespit ve tedavi ederek egale etmek hayati bir öneme sahiptir. Bu konuda uzman desteği almak için bize ulaşın. Adana psikolog randevusu almak için bize ulaşabilirsiniz.

Sıkça Sorulan Sorular

Bilişsel çarpıtma nedir?

Bilişsel çarpıtma bir durumu olduğu şekliyle değil beynin otomatik kalıplarıyla ele alma durumudur.

Bilişsel çarpıtma örnekleri nelerdir?

Bilişsel çarpıtmaya örnek olarak bir odaya girmediği görülen birinin oraya kendisi orada bulunduğu için girmediğini düşünmek verilebilir.

En sık görülen düşünce hataları nelerdir?

Kişiselleştirme, zihin okuma ve felaketleştirme bu hatalara örnek olarak verilebilir.

Felaketleştirme bilişsel çarpıtma mıdır?

Evet, felaketleştirme bilişsel çarpıtmadır ve durumu en olumsuz uçlarda değerlendirmekle nitelenir.

Bilişsel çarpıtmalar neden olur?

Erken dönem deneyimleri, yorgunluk ve duygusal yoğunluk bilişsel çarpıtmanın nedenlerinden olabilir.

Bilişsel çarpıtmalar nasıl değiştirilir?

Bilişsel çarpıtmalar düşünce kalıplarının üzerinde bilinçli bir şekilde çalışarak ve bunları alternatif düşüncelerle değiştirerek değiştirilebilir. Ek olarak uzman desteği almak da her zaman işlevsel yöntemlerden biridir.

Bilgilendirme Notu

İnternet sitemizde yer alan blog yazıları, kamuoyunu psikoloji ve ruh sağlığı konularında bilgilendirmek ve farkındalık oluşturmak amacıyla hazırlanmıştır. Paylaşılan içerikler genel niteliktedir; kişiye özel psikolojik değerlendirme, tanı, teşhis, psikoterapi veya tedavi yerine geçmez. Psikolojik veya duygusal sorunlar yaşıyorsanız, durumunuza uygun değerlendirme ve destek için bizimle iletişime geçin.

Leave a Reply

Bize Ulaşın